Showing posts with label sanat eseri. Show all posts
Showing posts with label sanat eseri. Show all posts

Sunday, June 1, 2014

Okul, hocam ve ben

Uğurcan Akyüz
Kıbrıs Postası, YAKINDAN SANAT köşe yazısı no:29
01 Haziran 2014, Pazar, Lefkoşa

YAZININ KUPÜRÜ VE METNİ AŞAĞIDADIR!






































Değerli okurlar bugün; tam bir yıl önce verilmiş bir sözü kendi köşemde yerine getirmeye çalışacağım için mutluyum.  Birkaç haftadır köşemde ağırlıklı olarak yazdığım Yakın Doğu Üniversitesi Güzel Sanatlar ve Tasarım Fakültesinin düzenlediği  “AKADEMİADA gerçek anlamda bir okul kimliği taşıyor” demek çok da yanlış olmasa gerek.  Gönüllü katılımcıların ve gönüllü eğiticilerin yaklaşık on gün boyunca önyargılardan ve küçük-büyük her tür hesaptan uzak durduğu; üretmenin ve bilgi paylaşımının üst düzeyde yaşandığı bir ortam, bir okul tanımlamaya çalıştığım.  Bu okulda sadece uygulamalı atölye çalışmaları yapılmıyor elbette.

Çoğunluğu öğrenci olan katılımcılara her etkinlikte bir de sanat, tasarım, eğitim ana başlıkları altında bir tartışma ortamı yaratılıyor.  Böylece kuramsal atölye çalışmasının bir seminer ile hayat bulması sağlanıyor.

İşte budur sözünü ettiğim okul, uygulama ve kuramın birlikte ele alındığı okul…
İstanbul, Doğuş Üniversitesi, Sanat ve Tasarım Fakültesinden Prof.Dr. SITKI M. ERİNÇ tarafından; geçen yıl AKADEMİADA etkinliğinde sunulan bir bildiriyi size sunmak istiyorum bugün.  Anlaşılması kolay ve bir o kadar da geniş kitleler tarafından okunması; akıllara takılan pek çok soruya cevap niteliği taşıyan içeriği bakımından gerekli diye düşündüğüm için bildiriyi sizlere getiriyorum:

SANATÇI VE SANATSEVER İLİŞKİSİNİN DOMİNANTLARI
“Sanat olgusunun bu iki öznesi arasındaki ilişki, nesnel ya da tinsel olarak ama mutlaka sürekli bir şekilde varlığını sürdürür. Bu süreç içinde ilişkiyi hem var eden hem de kendini hissettirecek şekilde etkileyen temel dominantları en genel şekliyle üç ana grupta toplayabiliriz.

Bunlar; a) Kültür ve Eğitim, b) Politika ve Demokrasi, c) Ekonomi ve Yaşam Standardı.

Bu üç dominant ayrı ayrı ele alınsalar bile birbirinden bağımsız düşünülemez ve daima üçü bazen sebep-sonuç ilişkisi içinde, bazen de yan yana hem sanatçıyı, hem sanatseveri hem de aralarındaki kaçınılmaz ilişkiyi etkiler. Fakat salt konuyu daha anlaşılır kılmak için bu üç etmeni ayrı ayrı ele almakta yarar görülebilir.

a) Kültür ve Eğitim:
Eğitim, Kültür örtüsünün en temel öğelerinden biridir. Öylesine temeldir ki, kültürü tek başına yönlendirebilir, şekillendirebilir. Fakat eğitimi temel öğe yapan da kültürün yoğunluğudur, derinliğidir.
Sanatçıyı ve sanatseveri öncelikle bu kültür ve eğitim var kılar. sanattan ne anlamamız gerektiğini, nasıl bir sanatın yeğlenmesi kaçınılmaz olduğunu, sanatla çağı ve çağcıl olanı nasıl yakalayabileceğimizi ancak önce kültürel edinimlerimizle, sonra da bu edinimlere uygun düşen ve onu pekiştiren daha ileri götüren eğitimle sağlayabiliriz. Bu ikisinden biri yani kültür ya da eğitim yetersiz kalırsa sanat hemen önce durağan bir hal alır, sonra da kavuklaşır, büzülür, küçülür.  Sanatçı için yetenek ön koşul kabul edilir. Fakat bu yetenek nesneleşmedikçe, sanata dönüştürülmedikçe onun varlığından söz edilemez. Bir sanat eseri yaratabilmek ise teknik ve felsefi eğitimle gerçekleşebilir.  Önce bu yeteneğin nasıl ortaya konulabileceği, hangi yolla ve nasıl bir sanat eseri yaratabileceği öğrenilir, sonra da bu sanat eseri ile sanatseverine ne verilebileceği.   Yani sanat eserinin iletisinin ne olacağı...

Bilindiği gibi her sanatçı potansiyel bir alıcı için ürün verir. Sanatçının bu 'potansiyel'den ne anladığı onun yapıtını önce yeni yapar, sonra da o talebe uygun arz yaratılır. Bunun tek ayrıcalıklısı sanattır. Sanatta önce arz yapılır, bu arza göre talep oluşturulur. İşte sanatçı kültürü ve eğitimi sayesinde neyin yeni bir arz olabileceğini keşfeder. Yoksa Amerika'yı tekrar, tekrar keşfeder durur.

Sanatsever, kendisine arz edilen yeni, tek ve özgün bir yapıtı, alışageldiklerinden farklı bir eseri ancak kültürü ve eğitimi sayesinde kavrayabilir ve o yapıtla hem duygusal bir bağ kurar, hem de belli bir ileti sağlar, bir bilgi elde eder.  Sanatseverin kültür düzeyi ve eğitim seviyesi sanatçının 'potansiyel' kavramını doğrudan etkiler ve onun yapıtının sıradanlığını engeller.

Sanatçının yapıtı da sanatseverin kültür düzeyini yükseltir, görgüsünü, bilgisini artırır. örneğin bir Bilge Karasu kitabı okumak, okuyabilmek ve onu sindirebilmek, ya da Sefiller Müzikalini izlemek ve dinlemek, yahut Meriç Hızal'ın Antalya’daki Alyazma Anıtını turlamak ve kavramak... Bunları yapabilen bir sanatseverin hem kültür seviyesi bir üst basamağa çıkar hem de bilgisi artar. Bu ve bunlar gibi yapıtlar onu çağdaş yapar, çağcıl toplumlar düzeyine ulaştırır. Bu tür eserlerin varlığından bile habersiz olanlar asla sanatsever sayılmazlar, niçin yaşadıklarının, nasıl yaşadıklarının farkına bile varamazlar.  Sanatçı ile sanatsever arasındaki bu ilişki; kültür ve eğitim ilişkisi, sanatı sanat yapan en önemli  dominantlardan da birini, hatta ilkini oluşturur.

b) Politika ve Demokrasi:
Demokrasi özgür düşünebilmenin, özgür düşünebilme yönteminin öğrenilmesinin tek yoludur.  Bir ülkede yönetim biçimi ne olursa olsun, sanatçı kendini özgür hissedebilmelidir. Bu hisse ket vuran pek çok dış etken olabilir. Ama asıl etken içimizdeki, düşünsel yapımızdaki ket vuruculardır. Bu nedenledir ki en diktacı rejimlerde bile çok iyi sanatçılar çıkabilmiş ve evrensel üne kavuşabilmişlerdir.

Politikada, ister bir devlet yönetimini, ister bir toplum ya da bir aile yönetimini ölçüt alalım, asıl olan sanata bakış, sanattan anlayış üzerine oluşturulan politikadır. Örneğin bir aile babası, bir ilin valisi ya da bir devletin en baştaki yöneticisi nasıl bir politika izlerse izlesin, bu politika sanata, iyi sanata, evrensel sanata ne kadar karşı olursa olsun, eğer hem sanatçı ve hem de sanatsever, ruh olarak akıl olarak özgürlüğünü koruyabiliyorsa sanat gelişme yolundan sapmaz. Olsa olsa biraz gecikir. O kadar...

Rus ihtimalinde, Nazi Almanya'sında ya da İtalya'sında, daha pek çok ülkede tüm politik baskılara, engellemelere rağmen sanat derinden derinden gelişmeye devam etmiştir. Daha 14. Yüzyılın ilk yarısında Giovanni Boccaccio, özellikle dine dayalı diktaya rağmen 'Decameron Geceleri' yazabilmiştir. 1600'lerin hemen başlarında İspanyol ressam Diego Velasquez, engizisyonun katı yasağına rağmen 'Aynadaki Venüs'ü yapabilmiş, arkasından da Francisco de Goya'nın 'Çıplak Maya'sı için öncülük edebilmiştir. Nazım Hikmet'in durumu da bunlardan farksız olmuştur. Çünkü bunlar ve bunlara benzeyen sanatçılar hiçbir şey uğruna kafa özgürlüğünden ve demokratik tutumdan taviz vermemişlerdir.

Demokrasinin bir sistem olarak, bir ad olarak var olması ile bir düşünce tarzı, bir dünyaya bakış şekli olarak var olması çok farklı iki durumdur. İkinci varsa birinciyi gerçekleştirmek sorun değildir. Ama eğer yoksa, yani kafa olarak yoksa birincinin var gözükmesi sanatı olumlu etkilemez, hatta aksine sanatı geriletir. Bunu bilmemize rağmen, ne yazık ki, aydın kabul edilenler, sanatçı geçinenler anti demokratik bir düzende iktidarın yanında olmayı çağdaşlık kabul ederler, entelektüellik zannederler ve koşulların daha da beter olmasına çanak tutarlar. Böyle bir ortamda sanat evrenselliğin çok uzağında oluşur. Sanat adına yapılan her şey alaturkalaşır. Gerçek sanatseverlerin sanattan kopmasına neden olur.

Sanat severin sanat politikası, her ne kadar ailesinin, yakın çevresinin tutumundan doğarsa da kendi geliştikçe, eğitimi değiştikçe, görgü ve bilgisi arttıkça kendi politikasını oluşturur ve çağa ayak uydurur. Evrensel sanatı tanır ve benimser. Böyle bir politika sanat adına yapılan arzın kalitesini de yükseltir şüphesiz. Talebin kalitesi sanatçının potansiyel alıcı üzerine oluşturduğu imim de kalitesini yükselteceğinden toplumun sanat seviyesi, toplumun yeğleme düzeyi de yükselir.  İktidardakilerin sanata karşı politik tutumları çağa ve çağcıl akla ters düşse bile sanatçılar buna direnebilecek kapasiteye sahip ise sanatın yükselmesini hiçbir güç engelleyemez. Yeter ki sanatçı sanatı her şeyin önünde tutabilsin.

c) Ekonomi ve Yaşam Standardı:
Gerek toplumun ve gerekse o toplumu yaratan bireylerin yaşam düzeyleri ekonomik koşullarla doğrudan ilişkilidir. Fakat bu konuda iki temel kuralı unutmamak gerekir. Bunlardan ilki hiçbir toplumda, siyasal rejim ne olursa olsun ekonomik eşitlikten söz edilemez. İkincisi ise, ekonomik koşullar ne kadar üst düzeyde olursa olsun bu düzeyle sanat arasında aracısız, doğrudan bir ilişki kurulamaz. Bu ilişki ancak kültür ve eğitim düzeyi aracılığı ile sağlanabilir.

Yaşam standardı dendiğinde önce ekonomik olanaklar akla gelir genellikle. Ama aslında bundan daha farklı, daha yoğun bir anlamı içerir yaşam standardı tanımlaması. Ekonomik olanakları nasıl kullanacağını bilmek, doğru kullanabilmek yaşam standardını gösterir. Geliri ne denli kıt olursa olsun hiç olmazsa bir kitap alabilmek için para ayırabiliyorsa, zaman zaman bir buket çiçek almayı akıl edebiliyorsa, bir tiyatroya gitmek için gerektiğinde bir öğününden vazgeçebiliyorsa bu kişinin yaşam standardı yüksek demektir. Bir müze giriş ücretinden, bir sergi biletinden kaçınmayı tasarruf zannedip, pahalı bir lokantada görünmeyi yaşam standardı zannedenlerin safdilliği, tüm çevresi tarafından fark edilebilir.

Gerek sanatçı, gerekse sanatsever kişisel yaşam standartları için bilinçli bir şekilde çaba sarf ederlerse toplumun kalkınmasına doğrudan hizmet etmiş olurlar. Bu da vatandaşlık görevlerini yerine getirmek anlamına gelir ki galiba hepimizin temel dileği de budur, bu olmalıdır.”

Öğrencilerimle derste tartışma ortamı yaratmak için paylaşmaktan keyif aldığım bu yazıyı, sunumdan sonra hocamdan yayınlama izni istemiştim.  “Yayınladığında bir kopya da bana yollama sözü verirsen evet” demişti hocam!  Aradan bir yıl geçti!  Artık okudunuz, sizlerin de yararına olduğu ümidi ile ve değerli hocamı bir kere daha saygı ve minnetle anıyorum.

Deep Purple, Cumhuriyeti Afişleyen Adam: İhap Hulusi Görey sergisi, Piri Reis Haritaları sergisi, YDÜ, GSTF, Plastik Sanatlar Bölümü sergisi; artık evrensel büyüklüğe ulaşmış bir bütünün değişik düzeydeki başarıları…  Sanat ne ulvi bir değer ki herkes kendine göre nasipleniyor, kovası kadar su alıyor denizden…

Sanata yakın kalmanız dileğimle.


Sunday, April 13, 2014

Mizah, sanat, felsefe

Uğurcan Akyüz
Kıbrıs Postası, YAKINDAN SANAT köşe yazısı no:22
13 Nisan 2014, Pazar, Lefkoşa


















































Mizah, sanat, felsefe

Prof.Dr. Uğurcan Akyüz*

Bu hafta “İstanbul’dan abim gelmiş” diye bir uyarlama ile Gürbüz Doğan Ekşioğlu ve sergisinden bahsedeceğim.  Onyedi ülkede çalışmaları yayınlanan bir sanatçıyı kısa bir özet ile sizlerle tanıştırdıktan sonra düşüncelerinden küçük bir kesit, çalışmalarından da birkaç örnek sunacağım.

Gürbüz Doğan Ekşioğlu; Karadenizin şirin ili Ordu’nun Mesudiye ilçesinde 1954 yılında doğdu.  Mesleki öğrenimini İstanbul Devlet Tatbiki Güzel Sanatlar Yüksekokulu'nda (günümüzde Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi) gördü.  Ekşioğlu, 1980’de girdiği üniversiteden 25 yıl sonra emekli olarak ayrıldı. 2006 yılından beri Yeditepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Grafik Tasarım Bölümü’nde öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır.

Ekşioğlu, 23'ü uluslararası olmak üzere, toplam 71 ödül kazandı.  Atlantic Monthly, New York Times gibi gazete ve dergilerin yanı sıra, New Yorker dergisinin kapağında 7 kez, Forbes dergisinin kapağında ise bir kez çalışmaları yayımlandı.

1977 yılından beri karikatür çalışmaları yapan Ekşioğlu’nun,  farklı tarihlerde yaptığı, değişik içerik ve kapsamda 26 tanesi orijinal olmak üzere 56 çalışması bir seçki halinde Girne’de Art Rooms At The House’da 4 Mayıs’a kadar izlenebilir. (Serginin organizasyonu için Oya Yaşarcan Silbery’e teşekkürler.) Türkiye'de ve yurtdışında pek çok karma serginin yanı sıra, biri New York'ta olmak üzere 21 kişisel sergi açan Ekşioğlu’nun bu sergisi KKTC’deki ilk kişisel sergisi niteliğini de taşıyor.

Yakın Doğu Üniversitesi Güzel Sanatlar ve Tasarım Fakültesinde bir konferans veren ve Yakından Sanat TV programının konuğu da olan  Gürbüz Doğan Ekşioğlu; alçakgönüllü sanatçılığı ve yardımsever kişiliği ile çevresi ve öğrencileri tarafından örnek bir insan olarak değerlendiriliyor.

Bir gazetede 15 Mayıs 1998 tarihinde yayınlanan, kendisi ile Ankara’da açtığı bir sergi nedeniyle yaptığım görüşmede; yaptığınız işlerin illüstrasyon mu, resim mi, yoksa karikatür olarak mı değerlendirilmesini istersiniz sorusuna verdiği yanıt: “Bunlar daha çok karikatür olarak değerlendiriliyor,çünkü karikatür yarışmalarında ödül alıyorum. İllüstrasyon olarak değerlendiriliyor;çünkü gazetelerde dergilerde reklam amaçlı yayınlanıyor. Sergi açıyorum resim diye değerlendiriliyor. Aslında şöyle bir saptama yapabiliriz: Bir işin ne olduğuna karar vermek için onun nerede kullanıldığına bakmak gerekir. Günümüzde plastik sanatların tüm dalları arasında müthiş bir etkileşim var.” O görüşmeyi gazetenin sayfasından bağlantısını verip paylaşmak için epey aradım ama ulaşamadım. Başka bir soruyu daha yine cevabından dolayı size getirmek istedim.  Günümüzde kuşaklararasında, uğraşı alanlarının perspektifinden bakanlar sanat ve tasarımı birbirine karıştırıyorlar! “Üretimi ve sonrasında bir iş, sanatsal niteliğini koruyorsa sanat eseridir denilebilir. Günlük taleple birlikte tükenip gidiyorsa elbette sanat eseri değildir, ama grafik tasarım olabilir o.  Grafik sanat için yapılmaz sanatlardan etkilenir, ama sanat değildir. Grafik tüketime yönelik olduğu için anlayış değiştikçe gereksinimlerin de yenilenmesi gündeme gelir, amblemler yenileniyor, çağa göre bir anlatım gerekiyor.”  Grafiğin ya da görsel anlatımın en kestirme araçlarından biri olan yazının çalışmalarında yer almamasına ilişkin ise “mizah, felsefe önemli benim için. Ayrıca yazıya gerek kalmıyor, iş kendini anlatıyor” diye verdiği cevap aslında tüm çalışmalarından yansıyan yetenek ve zekanın özeti olarak da değerlendirilebilir. 

Zaman zaman çalışmalarının yanış ellerde farklı şekillerde kullanılmasına da rastlıyor Ekşioğlu.  Sosyal medyada ben de rastlamıştım, dokuz yaşında bir çocuk hikayesi ile birlikte servis edilmişti bir çalışması.  Denizin ortasında terazide duran iki kafes, birinde kuş kafesin dışarıda ve aslında özgür, diğerinde ise kapalı kafesin içinde.  Gürbüz hocaya gönderdim mesajı.  Gürbüz hoca bana çalışmanın orijinal hali, eskizi ve o çalışmaya temel olmuş “gerçek yaşam” öyküsü, yanı açıklaması ile hemen dönmüştü. Yukarıda sözünü ettiğim yetenek ve zekanın aslında çok çalışmak, iyi gözlem yapmak ve duyarlı olmakla bağlantısına bir kere daha ve iç burukluğuyla tanık olmuştum.

İnsana, emeğe ve sanata yakın olmanız dileğimle.

 

*Yakın Doğu Üniversitesi, Güzel Sanatlar ve Tasarım Fakültesi Öğretim Üyesi

Tuesday, March 11, 2014

Mekan, görünmek, sanat

Uğurcan Akyüz
Kıbrıs Postası, YAKINDAN SANAT köşe yazısı no:17
09 Mart 2014, Pazar, Lefkoşa

'Görme Biçimleri' adlı kitabının hemen ilk satırında Berger'in belirttiği gibi, “görme konuşmadan önce gelir”.  Uzmanlara göre; insanoğlu konuşmaya başlamadan önce bakmayı, baktıktan sonra da görmeyi öğrenmiştir.  Görünenin önceliği, kabul edilen bir durumdur.  Görmeye verdiğimiz önem ve ortaya çıkan “değer” insanı taraflı kılar ve eğilimleri nedeniyle de zaaflar oluşturur.  Belki de bu nedenledir ki insanın zaaflarını bilen “toplum mühendisleri” onu her türlü görüntü ile esir alarak yönlendirir ve yönetir.

Bu yönetim için gerekli olan; zaman ve farklı toplumsal katmanlara bakmadan mekan kategorizasyonu yaptığımızda karşımıza; sokak, ev, oda, ofis ayrışması ile dört farklı tür çıkmaktadır.  Bu dört mekanın sahipleri açısından “yeri ve önemi” nasıl değerlendirilebilir, “özel” mekanında insan nedir konusunu; sonucu sanata bağlamak üzere, mimarlık alanını taciz etmeden yazılı olarak düşünmeye çalışalım:

Yaşadığımız çevredeki ağaçlar, kuşlar, gökyüzü ve bulutlar gibi doğal uyarıcıların yanı sıra, gözümüze çarptığında mutlu ya da mutsuz olduğumuz; istemli veya rastlantısal “baktığımız” o kadar çok “yapay” nesne, o kadar çok görüntü var ki, değil sadece gözümüz; belleğimiz de bunları ayırt etmede yetersiz kalır.  Büyük ve çekici reklam panoları, ekranlar, son model arabalar, arabalarda bakımlı hanımlar ve beyler, kimi kasvetli mimari yapılar, kimi kerpiç binalar, ışıl ışıl albenili vitrinler, (meydanlarda demek isterdim ama) kavşaklarda heykeller...

Burada kapitalist sistemin önemli ulaştırıcılarından “vitrine” ve vitrinin “dışındakine” bir parantez açmak gerek: Önünden geçenlerin çok büyük bir çoğunluğunun beslenme alışkanlıkları ve taşıdığı genler nedeniyle ne oran ne de orantı açısından uyumsal örtüşme değil; sadece türdeş figür benzerliği olan mankenlere ve onlara giydirilenlere hayran hayran bakmalarını anlamak “bence” mümkün!  Hatta pek çok insanın vitrin seyredenleri seyretmesi, işin bu dayanılmaz tezattaki eğlencesinden kaynaklanmaktadır denilebilir.  Farklı bir açıyla bakıldığında; ilginizi çeken sizin vitrininizdekidir aslında.  Öyleyse kamuya açık olarak sokak, herkes ve her şey için vitrindir!

Peki, sokaktan “içeri” özel veya kapalı mekana geçince durum nasıl: çok değil bundan elli yıl önce evin en merkezi yerinde, ailenin en yaşlısı oturur, onun sözü geçer hane halkını ve yaşamı o yönlendirirdi.  Günümüz evlerinde artık o “reis” yerini “big brother” forslu televizyona bırakmış durumda.  İşin burasında “tüketici” -ve hatta bunların çoğu tutucudur- toplumlar için vaziyet “size demokrasi getirdik” denilecek kadar vahimdir!

Sokak ve sokaktaki vitrini “dikizleme” işini kameralara; evin yönetimini ve demokrasiyi ise “baskın” olana bırakıp evdeki “odaya” şöyle bir göz atalım: Genetik ya da biyolojik ne tür özellikler taşıdığımızın, çoğunlukla “tercih” edilmiş göstergeleridir o duvarda asılı olanlar. Çünkü sokakta istemimiz dışında var olan, kontrolsüz görüngülere inat; odamızdakiler, tekrar tekrar “görmek için” orada tuttuğumuz özel nesnelerdir. Bir fotoğraf, bir afiş, küçük bir resim veya saat; sizden başka kimsenin umursamayacağı bir anı veya anlam taşıyıcısı olarak öylece orada ama “tercihen” yaşamın içindedir!

Sokak gibi kişisel kontrolümüz dışında kalan, evimiz gibi egomuzu koşulsuz rahatlatan, odamız gibi özgür ve gözümüzü süsleyen yaşam alanlarının dışında; bir de çalışanların günlük aktif saatlerinin neredeyse yarısını geçirdikleri iş ortamlarını da ele almak gerekiyor bu yazı kapsamında. İnsan hayatındaki klasik sınıflama ile kimine göre savaş meydanı, kimilerine göre zorunlu alan: çalışma ofisleri.

Çalışma ofislerinde statü ölçüsü olarak gerçek ve olunmaya çalışılan arasındaki bir dilemmanın dans eskizleri görülebilir.  Hele kapı çalındığında cevaben çıkacak “gir” sesi savaşmadan kazanılan zaferin çığlığı gibi olmalıdır!  Şahsa münhasır sesin tarifi havada öylece asılı kalsın, -yazı gereği- varsın içeriye de kimse girmesin.  Ancak içeridekinin, ofisin kullanıcısı olarak “slalom” hareketleri sırasında ve yukarıya fırlama gayretleri içinde iken birbirine takılmış, doğal yürüyüş ritmini yitirmiş o ayaklarının taşıdığı, mecazen cılız, hastalıklı bedeni; pencereden gelen güçlü ışıkla duvarda “aslan” gibi gözükür.  Ancak yansıma kaynağı duvardan uzak oldukça gölge büyür, yalanına inanan bir illüzyona döner ofisinden kendine bakan için. Burada Woyzeck’i anmak gerek;  “her insan dipsiz bir uçurumdur; kendine bakmaya görsün, başı döner.”

Penceresi açık ofiste; üfürülme halleri ile tüller oynarken esen rüzgar eteklerini havalandırır o kendine bakan muhteremin, ama zilleride çalar keçilerin… Reprodüksiyon hırsların kanıtlarıdır aslında o ofisin duvarındakiler, kapıdan her girenin koşullu olarak görmesi planlanan bir güç sembolü; arsız, plastik, çizik, lekeli bir büyütecin arkasına saklanmış ucuzluğu  taşır o koltuk.  Çerçevesiz Çin işi resimler değil duvardan okunması gereken, sokma aklın kurallarıyla oynayan ucuz bir kukladır o, bakıp da görebilen için.  Ama o mekanda nerede olduğunuz, hangisi olduğunuz, isteyen mi istenen mi olduğunuzun önemi, bu yazılanlara iyi ya da kötü “tepki seçiminizi” belirler.  Bu seçimi; egosunu hırslarıyla kirletmeden önce herkesin temiz olduğuna inanarak ve kararı dürüst insanlara teslim ederek, ofisten çıkıp yolumuza devam edelim.

Sokak, ev, oda ve ofis dörtlemesinden hareketle; tarihi ve bugünüyle barışık, her uygar ülke ve toplumun vitrini olduğu üzere; bir “sanat müzesi” mutlaka yolumuza çıkacaktır.

Sanata yakın kalmanız dileğimle; insan için, sanat için yürümeye devam…

Sunday, March 2, 2014

Konuşmak, sanat, susmak

Uğurcan Akyüz
Kıbrıs Postası, YAKINDAN SANAT köşe yazısı no:16
02 Şubat 2014, Pazar, Lefkoşa

Ünlü İtalyan heykeltıraş Michelangelo uzun zamandır çalıştığı ve artık bitirmek üzere olduğu heykelin karşısında dikilmiş dururken birden elindeki çekici ona doğru fırlatır: "konuş Musa"!  Bu bağırma, bu isyan aslında onun kendi yalnızlığına karşı çıkmasıdır...  Sıradan bir mermer kütleyi Musa'nın figürüne dönüştürürken harcadığı emek, zaman ve yaşadığı duygusal fırtınalar onun muhtemelen kendiyle hesaplaşmasına sebep olmuştur.  Ortaya çıkan belki Musa'nın heykelidir ama büyük bir olasılıkla Michelangelo'in kendini de yansıtmaktadır.  O heykel ile bir mermer kütlesini yaşadığı gün ile gelecek arasında köprü olarak biçimlendirmiştir Michelangelo.  O sert kütleyi hamur gibi yoğurarak en ince detayına kadar Musa'ya veya kendine dönüştürmüştür Michelangelo.

Becerisi ve yeteneğinin kendine kazandırdığı nice olumlu katkıları yanı sıra aynı zamanda yine o özelliklerinin lanete dönüşmesine de engel olamamıştır.  O lanet ki; var olduğundan beri insanoğlunun en çok başını ağrıtan sorunlardan biridir: Yalnızlık!  Sosyal bir varlık olarak dijital çağın insanı en çok da buna çözüm aramaktadır.  (Belki de o çözüm yollarının evrensel anlamda en eskisi, geçerli ve kalıcı olanı sanattır!)  Michelangelo o heykeliyle kendi yalnızlığını da biçimlendirmiştir.  Bu öyle bir süreçtir ki heykel bittiğinde yalnızlığının gerçekliğini de kabul etmek zorunda kalacaktır.  Üçlü bir figür grubunun ortasında, kolunun altında tabletler ve başında boynuzlarıyla bir yalnızlık abidesi.

Bir de batı dünyası kültüründe kendine pek de yer bulamayan vefa duygusunu da burada yorumun içine katabiliriz! Çünkü; Michelangelo'in  "konuş Musa" diye haykırması ondan "artık karşılıklı suskunluğumuza bir son verelim" beklentisinin de açık ifadesidir.  Başka bir deyişle bir beklentinin yerine getirilmemiş olmasına da isyandır.  Michelangelo haykırırken "ey Musa seni öyle güzel biçimlendirdim ki gerçek olarak benden farkın yok, öyleyse konuş da yalnızlığımızdan kurtulalım" demektedir.  Bu tutumun bir vefa, bir beklentiyi deşifre ettiğini de söyleyebiliriz..  Michelangelo sonuç olarak; emekle, zamanla biçimlendirdiği mermer kütleden vefa beklemektedir...

Çekici fırlatma anı aslında o kendi duygularıyla, kendi beklentileriyle yüzyüze gelmesinin dayanılmaz sonucudur.  Bu karşılaşmayı reddetmektedir Michelangelo.  O nedenledir ki, sonuca karşı isyanı haykıran bir ses ve şiddet ile kendini ifade eder.  Bu dramatik gerçek sanat tarihi içerikli pek çok kaynakta, kaynağın yazarına göre analiz edilerek, Michelangelo’in dramatikleştirilen yaşamıyla birleştirilip işlenerek bugünlere kadar gelmiştir.

Bugünden sonra da büyük bir olasılıkla Musa inatla susmaya devam edecek.  Onu her izleyen kişi de Michelangelo’in sorusuna sebep olan yalnızlığın mermerden formuna hayran kalacak ve sorunun cevabını önce heykelde sonra da kendinde arayacaktır.

Musa’nın şifresi “konuşmamasında” ise, Michelangelo’in cevabını onu bugünlere getiren sanatsever toplumunda aramak gerekir!

Yalnızlığa uzak, sanata yakın kalmanız dileğimle.


Sunday, February 23, 2014

Görmek, cinsiyet, sanat

Uğurcan Akyüz
Kıbrıs Postası, YAKINDAN SANAT köşe yazısı no:15
23 Şubat 2014, Pazar, Lefkoşa

Akdeniz Üniversitesi Güzel sanatlar Fakültesinde; Dünya Kadınlar Günü’ne denk getirilerek gerçekleştirilecek “Kadın Gözüyle Erkek-Erkek Gözüyle Kadın” sergisine jüri üyesi; paneline de davetli konuşmacı olarak katılacağım. O nedenle bu haftaki yazımın konusu kadın ve erkek ile ilgi olacak.  Yok öyle hemen sexist bir tartışma yürüteceğim sanılmasın. Geçen haftalarda KKTC Meclisinden geçen yasa nedeniyle ortaya dökülen tartışmalar malumunuzdur.  Ayrıca şimdi gündemden düşmüş öyle bir tartışmaya girmenin de bence anlamı yoktur.  Peki tartışma ne üzerinden gitmeli?  “Her kim ve ne isen o olarak gözünle bakarsın, beyninle de görürsün”.   Yazının şifre ifadesi budur.  Çünkü; ilk kural olarak gözün bakmak için açık olması gerekir.  Göz açık olmayınca beyin görmez,  bakma eylemi de gerçekleşmez.  Görmek için bilincin açık olması gerekir.  Bu süre içinde insanlar arasında klasik, ancak tartışmalı ayrıştırıcı olarak kullanılan dil, din, ırk, cinsiyet vb. gibi değerlerin hiç birisinin “etken” özelliği yoktur.

Sanatın uygulama alanlarından resim, heykel, seramik, grafik ve fotoğraf için de bu aynıdır. Sanat uygulayıcısının taşıdığı çoğu biyolojik o “ayrıştırıcı” özelliklerden hiç birinin, bakıp da görme sürecinde önemi ve hatta yeri yoktur. Ancak üretilenler veya sanat eserleri üzerinden, etki ya da etkiler; bilinçaltı deşifre edilerek analiz edilebilir!

Bu ön açıklamadan sonra, ilgili serginin duyurusuna bakalım:  “Eski çağlarda kutsal olarak nitelendirilen “Kadın”ın günümüz toplumundaki yerinin önemine vurgu yaparken, doğurganlığın ve üretkenliğin yanına özveriyi, gücü ve insani diğer özellikleri barındıran kadın olgusuna sanatçı duyarlılığıyla yaklaşılmasının sağlanması, görsellik kazanması büyük önem arz etmektedir. Bu nedenle “Kadın Gözüyle Erkek” ve “Erkek Gözüyle Kadın” konulu bir karma sergi düzenlenmesi planlanmış ve bütün görsel sanatlar disiplinlerini kapsayacak şekilde genişletilerek teknik altyapısı oluşturulmuştur. Bu sergiyle birlikte sanatçı duyarlılığının yansıma biçimlerinin topluma aktarılması, kalıcılık sağlanması, kadının toplum içindeki yerinin öneminin vurgulanması, farklı sanatçılar tarafından görselleştirilerek topluma sunulması, sanat tüketim-iletişim dilinin yaygınlaştırılması ve geliştirilmesi amaçlanmaktadır” denilmektedir.

Gazetelerin üçüncü sayfalarını süsleyen polisiye haberlerde toplumsal yozlaşmanın gizlenemeyen yansımalarını ve çürümüşlüğünü kadınların üzerinden okumak mümkün… İşte buradan; ilgili kuruma kendi duyurularındaki pozitif açıklama için teşekkür ediyorum.  Bir gerekçe ile aslında üyesi olduğumuz toplumun “kadın-erkek” konusuna nasıl baktığına dikkat çekiyorlar.  Emek verenleri; oluşturdukları bu farkındalık veya duyarlık için de ayrıca kutluyorum.

Yakın Doğu Üniversitesini temsilen jüri üyesi olarak görev yapacağım sergide her zaman olduğu gibi sanatın evrensel kriterleri ve objektif tavrımla değerlendirme yapacağım.  Hatta belleğimin yukarıda sözü edilen ayrıştırıcılardan temiz olacağından da eminim…

İşin öbür tarafına ilişkin ise yapılan bir araştırma; kimi meraklıları rahatlatacaktır diye düşünüyorum: Araştırmacılar, kırksekiz kadın ve erkekten oluşan gruptan, farklı uzaklıklarda bir parça kâğıt üzerindeki çizgilerin merkezini işaret etmek için lazer işaretleyici kullanmalarını isterler.

Kâğıt, 100 cm uzaklıktayken, erkeklerin kadınlara göre daha dikkatli davranıp merkezi işaretlemede başarılı oldukları gözlemlenir.  Kadınların ise, kâğıt 50 cm uzaklıktayken daha doğru işaretleme yaptıkları ortaya çıkar.  Sonuç: Kadınlar, yakın mesafedeki nesneler üzerine odaklanmada daha iyiyken, erkekler uzaktakileri daha iyi görüyor…

Ayrışmaya uzak, sanata yakın kalmanız dileğimle.


Sunday, February 2, 2014

Sanat, insan, bakmak

Uğurcan Akyüz
Kıbrıs Postası, YAKINDAN SANAT köşe yazısı no:12
01 Şubat 2014, Cumartesi, Lefkoşa

Daha önceki yazılarımda da açıklamaya çalıştığım gibi; kapalı toplumlarda siyaset, spor, sağlık ve sanat ilişkileri; kültürün söze dayalı olması nedeniyle, çetrefilli yollarda karmaşık bir seyir izler.  Bu karmaşaya teknolojiyi de kattığımızda sosyolojik toz duman altında yağmur duasından medet umar oluruz. Araştıranlar tarafından denir ki: “birey olarak insan toplumsal ve kültürel bir varlık olup, bilişsel, duyuşsal ve hareket boyutlarıyla kendine özgü bir bütündür”. 

Bu bütünlük kendi halinde seyrettiği süre zarfında, tahmin edersiniz ki sorun yoktur.  Ancak toz duman yatışıp da “bakmaya” başladığında başka şeylerin arasından ayrıştırıp görebileceği “sanat eseri” sunmak gerekir insana.  Yalnızca üretilme ve sunum amacı dahi sanat eserini diğerlerinden farklı kılar.  Yapısı ve kodlanışı gereği, kendine varmak isterken hep o farklı olanın, güzelin peşindedir insan.  Güzeli arayışının her aşamasında aslında kendini gerçekleştirme ve aşmayı hedefler.  

İnsan; arayış ve çabalamaları sırasında, çevresiyle birtakım sanatsal iletişim ve etkileşimde bulunur.  Genel-geçer bazı kurallarını öğrenir sanatın, basit davranışlar kazanır.  Öyle ki bu davranışlar onun sosyal ilişkilerinde daha duyarlı, daha bilgili, daha bilinçli ve hatta daha verimli olmasına yardımcı olur.  Sanatla ilgili bu kazanımlar, giderek bireyin öteki yaşam alanlarına da yansır.  Ancak yansımalar, kapsamı çerçevesinde ve gittikçe daha karmaşık hal de alabilir.  

İşte bu noktada hedefi için çabalayan insanın, soru sormadan kendi cevabını dillendiren baskın erk tarafından “anarşist” olarak ötelendiğini “duyabiliriz”...  Kültürü söze de dayalı toplumlarda pek çok güncel örneğini bulabileceğimiz haliyle; söz uçar, maniple olur, toza dumana karışır, çamura bulaşır, sahibine yaraşır… Sanata yaklaşamaz!  

Sanatın yakınında olmanız ve sıfatla çoğul zamir tamlamalarınızın karıştırılmaması dileğimle.

Yazarın notu: 

Değerli okurlarım; Kıbrıs Postası gazetesinde 21 Ocak 2014 tarihinde bu köşede yayınlanan “sanat, güve, muhtarlar” başlıklı yazımda “muhtarlar” sözcüğünde …lar eki, “çoğul” tamlaması olarak kullanılmıştır. Gazeteler, doksanlar, hocalar vb. gibi.  Bu tanımlamanın her ne tür kurgu ile ya da amaçla olursa olsun, bir “tekil” şahsı ifade ettiğini düşünenin aklından zoru var demektir.  Ya da aklından zoru yoktur da başka bir hesapla mesaisi vardır!  Ki ben, ne o mesainin içinde olabilirim ne de böylesi ucuz bir polemiğin içinde.  Her hal için durum abesle iştigaldir.  

Burada sadece son iki yazımı, bitmiş bir işin yanlışlığına, provokasyonla dahil edilmek istenmem üzerine, tarihe not düşmek için kaleme aldığımı açıklayabilirim.   Yaftanın arkasını, bir gün birileri mutlaka okuyacaktır… Çünkü ben belgelerin olduğu kadar kurumların kalıcılığına inanırım.  Kimi insanların bazı hesaplarıyla kurumların zarar görmesini istemem, isteyemem.